کالدانه یا لشمانیا

لشمانیا یا د پوستکي کالدانه یوه مهمه جلدي ناروغي ده چې په افغانستان کې ډېر خلک ورسره اشنا دي. دا ستونزه اکثره د یوې کوچنۍ دانې په ډول شروع کېږي، خو وروسته ورو ورو غټېږي، زخم جوړوي او که پر وخت ورته پام ونه شي، د پوستکي پر مخ داغ یا نښه پرېږدي.

په کابل او ځینو نورو ولایتونو کې لشمانیا ډېره لیدل کېږي. دا ناروغي د یوې کوچنۍ مچۍ، چې شګلنه مچۍ یا sand fly بلل کېږي، د چیچلو له لارې انتقالېږي. دغه مچۍ عموماً په دوړو، زړو کورونو، د دیوالونو په چاودونو، کثافاتو او هغو ځایونو کې زیاتې وي چې پاکوالی پکې کم وي.

کالدانه څنګه پیدا کېږي؟

لشمانیا د یو ډېر کوچني پرازیت له امله رامنځته کېږي. کله چې ککړه شګلنه مچۍ یو انسان وچیچي، پرازیت د پوستکي دننه داخلېږي. څو اونۍ یا کله کله څو میاشتې وروسته په هماغه ځای کې دانه، غوټه یا زخم پیدا کېدای شي.

په لومړیو کې دا زخم ډېر وخت درد نه لري. له همدې امله ځینې خلک فکر کوي چې دا عادي دانه، د حشرې چیچل یا یو ساده زخم دی. خو د لشمانیا مهمه نښه دا ده چې زخم یې ژر نه ښه کېږي او بڼه یې د وخت په تېرېدو سره بدلېږي.

د لشمانیا عامې نښې:

– کوچنۍ سره یا پورته دانه
– پرانیستی زخم چې ورو ورو غټېږي
– د زخم پورته څنډې او منځ کې ژوروالی
– د زخم پر سر وچوالی یا پوټکی
– لږ درد یا بې‌درده زخم
– له ښه کېدو وروسته داغ پاتې کېدل
– کله کله د زخم نږدې غدو پړسوب

زخمونه عموماً په کومو ځایونو کې ښکاري؟
ځکه چې شګلنه مچۍ د بدن لوڅې برخې چیچي، د لشمانیا زخمونه اکثره پر مخ، لاسونو، پښو، غاړه او بازوګانو کې لیدل کېږي. په ماشومانو کې د مخ زخمونه د کورنیو لپاره ډېر د اندېښنې وړ وي، ځکه کېدای شي وروسته یې داغ پاتې شي.

ایا کالدانه خطرناکه ده؟

د پوستکي لشمانیا ډېر وخت ژوند ګواښونکې نه وي، خو د ښکلا، رواني حالت او ټولنیز ژوند له پلوه ستونزې جوړولای شي. که زخم پر مخ، پوزه، شونډو یا د سترګو شاوخوا وي، باید ژر متخصص ډاکټر ته مراجعه وشي. همدارنګه که زخمونه زیات وي، چرک وکړي، ډېر وخت پاتې شي یا د ناروغ د بدن دفاعي سیستم کمزوری وي، معاینه ډېره مهمه ده.

ایا کالدانه خپله ښه کېږي؟

ځینې زخمونه کېدای شي له وخت سره ښه شي، خو دا معنا نه لري چې معاینه ته اړتیا نشته. ډېر وخت داغ پاتې کېږي یا زخم اوږده موده خلاص وي. سم تشخیص مهم دی، ځکه نورې جلدي ستونزې هم د لشمانیا په څېر ښکاره کېدای شي.

تشخیص څنګه کېږي؟

د پوستکي متخصص ډاکټر د زخم د بڼې، د ناروغ د تاریخچې او که اړتیا وي د لابراتواري معایناتو له لارې تشخیص دقیقوي. په خپله دوا کارول، نامعلوم کریمونه یا کورني سخت مواد کارول د زخم حالت خرابولای شي.

د لشمانیا د درملنې لارې:

د لشمانیا درملنه د زخم ډول، شمېر، ځای، د ناروغ عمر او عمومي روغتیا پورې تړلې ده. ځینې ناروغان خاصو دواګانو ته اړتیا لري، ځینې نور بیا د ډاکټر تر نظر لاندې له موضعي یا نورو طبي لارو ګټه اخلي. د درملنې پرېکړه باید حتماً د متخصص ډاکټر له معاینې وروسته وشي.

مهمه خبره دا ده چې د لشمانیا زخم باید په کور کې ونه سوځول شي، ونه پرې شي، سوری نه شي او پرې تیزاب، مالګه، هوږه، نامعلوم دوا یا قوي کریمونه ونه لګول شي. دا کارونه داغ زیاتوي او زخم خرابوي.

د مخنیوي لارې:

په کابل کې دوړې، زاړه کورونه او ناپاک ځایونه د شګلنو مچیو د زیاتېدو زمینه برابروي. نو مخنیوی ډېر مهم دی.

د خطر کمولو لپاره:
– ماښام او شپه د حشراتو له چیچلو ځان وساتئ
– د کړکیو او دروازو لپاره جالۍ وکاروئ
– د خوب پر وخت پشه‌خانه وکاروئ
– د کور د دیوالونو چاودونه او سوریان بند کړئ
– کثافات او دوړې د کور شاوخوا مه پرېږدئ
– په حشره لرونکو ځایونو کې اوږده آستین لرونکي کالي واغوندئ
– د حشراتو ضد موادو په اړه له ډاکټر یا روغتیايي متخصص سره مشوره وکړئ

د داغ پاملرنه:

کله چې زخم ښه شي، کېدای شي داغ، ژوروالی یا توروالی پاتې شي. نن ورځ د داغ د ښه کولو لپاره بېلابېلې طبي او ښکلايي لارې شته، لکه لیزر، مایکرونیدلینګ، د پوستکي بیا رغونې پروسیجرونه او ځانګړې پاملرنې. خو هره لاره باید د متخصص ډاکټر له معاینې وروسته وټاکل شي.

کله باید ډاکټر ته لاړ شو؟

که یو زخم له دوو تر درېیو اونیو زیات پاتې شي، غټ شي، پوټکی پرې جوړ شي، چرک وکړي، دردناک شي یا غیرعادي ښکاري، باید جدي ونیول شي. په ځانګړي ډول که تاسې په کابل یا د لشمانیا په عامو سیمو کې ژوند کوئ، پر وخت مراجعه د دایمي داغ مخنیوی کولای شي.

په Arvin Skin Hospital یا د آروین جلدي او ښکلا روغتون کې ناروغان کولای شي د مشکوکو زخمونو، جلدي ستونزو او تخصصي مشورې لپاره مراجعه وکړي. د هر ډول جلدي ستونزې یا ښکلايي پروسیجر لپاره باید د متخصص ډاکټر او باوري روغتونونو لکه آروین جلدي ښکلا روغتون یا کارا جلدي روغتون ته مراجعه وشي.

لنډیز:

لشمانیا یا سال‌دانه په افغانستان کې یوه مهمه جلدي ستونزه ده، خو د پوهاوي، مخنیوي او پر وخت طبي پاملرنې له لارې یې عوارض کمېدای شي. هر هغه زخم چې ژر نه ښه کېږي، عادي مه ګڼئ. سم تشخیص او علمي پاملرنه د پوستکي روغتیا او ښکلا دواړه ساتي.

Sources:

1. World Health Organization (WHO) – Leishmaniasis Fact Sheet:
https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/leishmaniasis

2. WHO Eastern Mediterranean – Leishmaniasis in Afghanistan:
https://www.emro.who.int/afg/programmes/leishmaniasis.html

3. Centers for Disease Control and Prevention (CDC) – Leishmaniasis:
https://www.cdc.gov/dpdx/leishmaniasis/index.html

4. CDC – Signs and Symptoms of Leishmaniasis:
https://www.cdc.gov/leishmaniasis/signs-symptoms/index.html